Het weerstandsvermogen en risicomanagement vormen, naast het structureel begrotingsevenwicht en een beheersbare schuldenpositie, belangrijke financiële pijlers van onze gemeente. Ambities kunnen niet gerealiseerd worden zonder risico’s te nemen. Risico’s horen bij het proces van verandering. Het is belangrijk dat de gemeenteraad zich bewust is van de risico’s die horen bij het beleid van de gemeente en dat hij hierop stuurt.
Of de gemeente in staat is de gevolgen van de risico’s op te vangen zonder dat het beleid of de uitvoering daarvan in gevaar komt, wordt weergegeven door de weerstandscapaciteit. Onder weerstandscapaciteit verstaan we de middelen en mogelijkheden die de gemeente heeft om onverwachte, niet begrote kosten te kunnen dekken. Het geld en de mogelijkheden bestaan onder andere uit het vrij aanwendbare gedeelte van de algemene reserve, de onbenutte belastingcapaciteit en de post onvoorzien die in de begroting is opgenomen.
De benodigde weerstandscapaciteit is afhankelijk van de aard en de omvang van de risico’s waar de gemeente mee wordt geconfronteerd (risicoprofiel), bijvoorbeeld financiële risico’s binnen projecten. Voor deze risico’s kunnen geen verzekeringen worden afgesloten of voorzieningen worden gevormd, omdat de risico’s zich niet regelmatig voordoen en niet goed meetbaar zijn. Tussen de weerstandscapaciteit en de risico’s waarvoor de gemeente geen maatregelen heeft getroffen, maar die wel van betekenis kunnen zijn voor de financiële positie van de gemeente, bestaat dus een relatie. Deze relatie wordt het weerstandsvermogen genoemd.
De gemeente Weert wil op een gestructureerde wijze risico’s beheersen en eventuele risico’s bewust nemen. Om die reden is het van belang om inzicht te hebben in mogelijke financiële tegenvallers die bij de risico’s horen en het beschikbare weerstandsvermogen dat aanwezig is om deze risico’s op te vangen. Conform het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV) komt in deze paragraaf de volgende informatie aan de orde:
- Beleid weerstandscapaciteit en de risico’s;
- Inventarisatie risico’s en benodigde weerstandscapaciteit;
- Inventarisatie beschikbare weerstandscapaciteit;
- Confrontatie risico’s met beschikbaar weerstandsvermogen;
- Kengetallen.
Nationale trends en ontwikkelingen in risicomanagement: relevantie voor Weert
Voor een effectief risicomanagement is het van belang om niet alleen de risico’s binnen de eigen organisatie en gemeentelijke programma’s in beeld te hebben, maar ook oog te houden voor bredere maatschappelijke en landelijke ontwikkelingen. Deze ontwikkelingen kunnen van invloed zijn op de financiële positie van de gemeente, de uitvoering van gemeentelijke taken en het realiseren van onze ambities. Door deze ontwikkelingen tijdig te signaleren, kunnen waar nodig beheersmaatregelen worden getroffen en kunnen risico’s worden meegewogen in de bestuurlijke besluitvorming.
Voor Weert zijn in het bijzonder de volgende vijf ontwikkelingen relevant:
- Financiële onzekerheid en toenemende druk op gemeentelijke middelen
De financiële positie van gemeenten blijft onder druk staan. Ontwikkelingen in het gemeentefonds, stijgende kosten, loon- en prijsontwikkelingen en toenemende uitgaven binnen onder meer het sociaal domein kunnen leiden tot financiële tegenvallers. Daarnaast kunnen renteontwikkelingen gevolgen hebben voor de financieringslasten en de haalbaarheid van investeringen. Dit vraagt om een blijvende aandacht voor structureel begrotingsevenwicht, voldoende weerstandsvermogen en het tijdig bijsturen bij financiële afwijkingen. - Arbeidsmarktkrapte en druk op de uitvoeringskracht
De krapte op de arbeidsmarkt blijft een belangrijk risico voor gemeenten. Voor specialistische functies, onder andere op het gebied van financiën, ICT, techniek en het sociaal domein, is het steeds moeilijker om voldoende gekwalificeerde medewerkers te vinden en te behouden. Dit kan gevolgen hebben voor de continuïteit en kwaliteit van de dienstverlening, de voortgang van projecten en de beheersing van processen. Ook kan hierdoor de afhankelijkheid van externe inhuur toenemen, met mogelijke financiële en organisatorische gevolgen. - Digitalisering, informatiebeveiliging en privacy
De afhankelijkheid van digitale systemen en gegevens neemt verder toe. Daarmee groeien ook de risico’s op cyberincidenten, uitval van ICT-systemen, datalekken en onrechtmatige toegang tot persoonsgegevens. Nieuwe technologische ontwikkelingen, waaronder kunstmatige intelligentie, bieden kansen voor een efficiëntere dienstverlening, maar brengen tegelijkertijd nieuwe vraagstukken rond privacy, betrouwbaarheid, transparantie en informatiebeveiliging met zich mee. Een adequate digitale weerbaarheid en zorgvuldig gegevensbeheer zijn daarom steeds belangrijker. - Toenemende maatschappelijke opgaven en druk op het sociaal domein
Gemeenten worden geconfronteerd met complexe maatschappelijke ontwikkelingen, waaronder vergrijzing, toenemende zorgvragen, bestaanszekerheid en druk op de beschikbaarheid van passende ondersteuning. Vooral de ontwikkeling van de kosten en het beroep op voorzieningen binnen de Jeugdhulp, Wmo, beschermd wonen en maatschappelijke opvang vormen een belangrijk financieel risico. De gemeente heeft slechts gedeeltelijk invloed op de omvang van de zorgvraag en de daarmee samenhangende uitgaven. Preventie, regionale samenwerking en een effectieve inrichting van de toegang tot ondersteuning blijven daarom van belang. - Klimaatverandering, energietransitie en ruimtelijke ontwikkeling
Klimaatverandering en de overgang naar een duurzame energievoorziening hebben steeds meer gevolgen voor gemeentelijk beleid en investeringen. Extreem weer, wateroverlast, droogte en hittestress kunnen leiden tot schade en aanvullende maatregelen in de openbare ruimte. Tegelijkertijd vragen de energietransitie, netcongestie, de stikstofproblematiek en de woningbouwopgave om aanzienlijke investeringen en ruimtelijke keuzes. Ook ontwikkelingen binnen grondexploitaties voor woningbouw en bedrijventerreinen brengen financiële risico’s met zich mee, bijvoorbeeld door veranderingen in bouwkosten, rente, grondprijzen, marktvraag en de planning van projecten.
Deze ontwikkelingen staan niet op zichzelf en kunnen elkaar versterken. Zo kan arbeidsmarktkrapte de uitvoeringskracht beperken op een moment dat de maatschappelijke en ruimtelijke opgaven juist toenemen, terwijl financiële onzekerheden de ruimte om hierop te reageren verkleinen. Het is daarom van belang deze ontwikkelingen integraal te blijven volgen en de gevolgen ervan periodiek te betrekken bij de actualisatie van het gemeentelijke risicoprofiel en het benodigde weerstandsvermogen.
Conclusie
Risicomanagement is geen momentopname die zich enkel concentreert rond de momenten van begroting en jaarrekening van onze gemeente. De ontwikkelingen laten zien dat risicomanagement niet alleen een lokale aangelegenheid is, maar sterk verweven is met regionale, nationale en mondiale ontwikkelingen. Door deze trends systematisch te integreren in beleidsvorming en risicobeheersing, vergroot gemeente Weert haar weerbaarheid en speelt zij proactief in op toekomstige uitdagingen.